Identificazione:
Diller 1963; Canart 1985
Inventario Kibre
[1648] Manuel rex de beata virgine maria et de cura et providentia dei: et Xenophontis oratoris libri 4. a verborum memoralium et eiusdem multa alia. In papyro.
Lascaris (1490)
Manuelis regis de providentia dei/centiloquium Manuelis regis (Müller, 386).
Daniele Barbaro (1560 ca.)
ἥδε ἡ βίβλος περιέχει τάδε | τοῦ εὐσεβεστάτου καὶ φιλοχρίστου βασιλέως Μανουὴλ τοῦ Παλαιολόγου, λόγος εἰς τὴν πάνσεπτον κοίμησιν τῆς ὑπεραγίας δεσποίνης ἡμῶν θεοτόκου· ἔτι δὲ καὶ Ξενοφῶντος ῥήματα ἀπομνημονευμάτων·ἔχει δὲ καὶ κεφάλαια ρ' τοῦ βασιλέως Μανουὴλ (Canart 46).
Il codice reca la nota di possesso e svariate postille marginali di Francesco Barbaro. Vi è corrispondenza tra la voce dell’inventario, che ricalca i titoli dell’indiculum autografo di Francesco Barbaro, i titoli annotati da Lascaris e il contenuto del codice (De cura et providentia Dei erga genus humanum, riferito alla seconda orazione di Manuele, si ricava dal titolo esteso che si legge nel f. 15r περὶ μετανοίας καὶ τῆς τοῦ θεοῦ προνοίας καὶ ἀγάπης καὶ φιλανθρωπίας); corrisponde parzialmente anche il materiale scrittorio alla classe in papyro. Il codice è inoltre identificabile sulla base del contenuto con il n° 46 nel πίναξ dei libri di Daniele Barbaro; della caratteristica 'reliure Barbaro' conserva ancora il cartellino del dorso.
Contenuto: [A] Manuel Palaeologus II, Orationes in dormitionem Deiparae (ff. 1r-14v; contentorum compendium, f. Iv), in s. Mariam Aegyptiacam (ff. 15r-29v), in nativitatem Christi (ff. 30r-46v; contentorum compendium, f. 29v), <in s. Iohannem Baptistam> (ff. 47r-54v) | [B] Xenophon, Memorabilia (ff. 56r-118r), Cynegeticus (ff. 118r-134v), Hipparchicus (ff. 135r-145v), Hieron (ff. 145v-156v), De re equestri (ff. 157r-169v), De re publica Lacedaemoniorum (ff. 169v-179r), Atheniensium res publica, expl.: οἵτινες φίλοι μάλιστα ἦσαν Ἀθηναίων [= 1.17.1] (179r-181v, l. 14), De vectigalibus, inc.: καὶ σοφισταὶ καὶ φιλόσοφοι [= 5.4.1-2] (ff. 181r, l. 14-182r) | [C] Manuel Palaeologus II, Praecepta centum educationis regiae (188v-210v; epistola prohoemialis, ff. 186r-188v); Plutarchus, Regum et imperatorum apophthegmata (211r-228v).
Materiale: misto
Luogo: [A] Costantinopoli (?) | [B] Venezia | [C] ?
N° ff./Fogli: I, 232, I’.
Formato: mm 274 × 203 (f. 107).
Struttura: composito: [A] ff. I + 1-55: 1-7(8); numerazione nel marg. inf. centr., nel recto del primo foglio e nel verso dell’ultimo di ciascun fasc., in lettere greche | [B] ff. 56-185: 1-13(10); numerazione assente | [C] ff. 186-225: 1-4(10), ff. 226-231: 5(6); numerazione assente.
Filigrane: [B] Enclume, simile a Briquet 5953 (Venezia, 1416) (f. 184) | [C] Lettre M, simile a Harlfinger 21 (Costantinopoli, 1427) (ff. 200-202).
Legatura: 1869-1889 (quadranti in cartone con coperta in pergamena, armi del pontefice Leone XIII e del card. Jean-Baptiste-François Pitra impressi sul dorso); il cartellino caratteristico della 'reliure Barbaro', posto originariamente sul dorso, è stato conservato e incollato nel f. Ir.
Copista: Anonymus 15 Harlfinger (ff. Iv-54v) (identificazione respinta in Rollo 2005 e 2006, che riconosce la stessa mano, affine a quella di Isidoro di Kiev, del ms. Wien, ÖNB, Phil. Gr. 98; l’attribuzione a Isidoro di Kiev in Bandini 1994 deve ritenersi non più accolta; v. anche Isépy 2017, Dendrinos 2022); m2 (ff. 56r-182r): un copista anonimo, ma riconosciuto anche nei mss. Chicago, Newberry Library, Ayer 743 (mano B); Città del Vaticano, BAV, Vat. Reg. gr. 96; Leiden, Universiteitsbibliothek, B.P.G. 48 (ff. 64r-65v); Paris, BnF, gr. 2012 (ff.1r-41v); Oxford, Bodleian Library, Holkham gr. 95; Wien, ÖNB, Suppl. gr. 51 (ff. 105r-107v); m3 (ff. 186r-228v): non identificata, presenta qualche affinità con la scrittura di Isidoro di Kiev (Rollo 2005).
Decorazione: [A] titoli, capolettera e ὑποθέσεις in inchiostro rosso | [B] titoli, capolettera e iniziali rubricati; sottili bande ornamentali sopra i titoli, in inchiostro rosso o rosso e nero; schema del λόχος spartano nel marg. del f. 177r | [C] titoli, capolettera e iniziali rubricati.
Annotazioni: Francesco Barbaro ha apposto titoletti e segnalato lemmi in margine a numerosi passi dei Memorabilia senofontei (p. es. nel f. 111r περὶ πειθαρχίας in corrispondenza di Memor. IV 4.15.4, nel f. 112r περὶ τῆς ἐλευθερίας in corrispondenza di Memor. IV 5.2.6); tre lemmi di sua mano si leggono anche nell’ultima parte del codice (Manuele II e Plutarco).
Possessori precedenti: Francesco Barbaro.
Possessori successivi: Daniele Barbaro; Marcantonio Barbaro; Francesco Barbaro/ Ermolao Barbaro.
Note di possesso: f. Ir In hoc volumine Francisci Barbari veneti patricii et procuratoris sancti Marci infrascripta continentur | Manuel rex constantinopolitanus de beata virgine Maria. | Idem de cura et providentia Dei erga genus humanum. | Xenophontis oratori libri quatuor verborum memorabilium. | Eiusdem de venatione. | Eiusdem de prefectura equitum. | Eiusdem de tyranno. | Eiusdem de re equestri. | Eiusdem de politia Lacedemoniorum. | Eiusdem de politia Atheniensium. | Centiloquium Manuelis Paleologi regis constantinopolitani ad Iohannem filium. | Graviter et sapienter dicta regum et imperatorum.
Autore scheda: MF